Dr Antonio Fabregas: Τι δεν μπορεί να πει κανένα ζώο, και γιατί αυτό αλλάζει τα πάντα;

Η σημερινή μας συνέντευξη αφορά τον Δρ. Antonio Fábregas. Με διεθνή αναγνώριση και πολυάριθμα βραβεία στην έρευνα και τη διδασκαλία, ο Antonio Fábregas, Καθηγητής Ισπανικής Γλωσσολογίας στο NTNU της Νορβηγίας και εκδότης διεθνών επιστημονικών περιοδικών, μιλά στο blog μας για τη γλώσσα ως ανθρώπινο θαύμα.

Αντόνιο, αν έπρεπε να εξηγήσεις τι είναι η γλωσσολογία σε κάποιον που δεν έχει ακούσει ποτέ αυτή τη λέξη, πώς θα το έκανες σε μία απλή φράση;

Η γλωσσολογία είναι η επιστήμη που μελετά ό,τι διαφοροποιεί τους ανθρώπους ως ζωικό είδος· καλύπτει από τη διερεύνηση των ψυχολογικών διεργασιών που μας επιτρέπουν να μιλάμε μέχρι τη μελέτη των πολιτισμών μέσα στους οποίους ζουν οι γλώσσες. Κανένα άλλο γνωστό ζώο δεν μπορεί να ζητήσει μια μπανάνα σχηματίζοντας μια ολοκληρωμένη πρόταση, επιλέγοντας τις κατάλληλες λέξεις και αποφασίζοντας αν πρέπει να πει «παρακαλώ» ή να χτυπήσει το χέρι στο τραπέζι για να προσαρμόσει το μήνυμά του.

Πότε συνειδητοποίησες για πρώτη φορά ότι η γλώσσα δεν είναι κάτι «φυσιολογικό», αλλά κάτι πραγματικά συναρπαστικό;

Για μένα ήταν όταν άρχισα να απο-αυτοματοποιώ τη γνώση που θεωρούμε δεδομένη. Δεν αντιλαμβανόμαστε ότι, μέσα σε χιλιοστά του δευτερολέπτου, μπορούμε χωρίς καμία προσπάθεια να σχηματίζουμε προτάσεις τόσο σύνθετες που ακόμη και ένας πανεπιστημιακός καθηγητής δυσκολεύεται καμιά φορά να τις αναλύσει. Αυτό με έκανε να σκεφτώ ότι κάτι πραγματικά παράξενο και εντυπωσιακό συμβαίνει μέσα στο μυαλό μας για να επιτυγχάνεται αυτό το θαύμα.

Πιστεύεις ότι μιλάμε όπως σκεφτόμαστε ή σκεφτόμαστε όπως μιλάμε;

Κανένα από τα δύο. Μπορούμε να σκεφτούμε πράγματα που είναι αδύνατον να διατυπωθούν με λέξεις και χρειαζόμαστε μουσική ή εικόνες για να τα επικοινωνήσουμε. Και μπορούμε επίσης να πούμε πράγματα που δεν έχουν νόημα ως σκέψεις («Η ιδέα ζυγίζει δέκα λίτρα»). Κατά κάποιον τρόπο η γλώσσα και η σκέψη συνδέονται, αλλά στην ουσία πρόκειται για δύο διαφορετικά συστήματα.

Αν έπρεπε να συνοψίσεις σε μία φράση γιατί έχει σημασία να μελετάμε τη γλώσσα, ποια θα ήταν;

Αν δεν κατανοούμε τη γλώσσα, χάνουμε τη μελέτη μιας ικανότητας που ίσως είναι η μόνη πραγματικά αποκλειστική στους ανθρώπους. Κάποια ζώα μπορούν να παίζουν, να αστειεύονται, να λένε ψέματα ή ακόμη και να δημιουργούν τέχνη, και μπορούν επίσης να επικοινωνούν. Αλλά κανένα ζώο δεν μπορεί να σχηματίσει μια πρόταση όπως «Αύριο ίσως τιμωρηθώ επειδή έκλεψα τη μπανάνα».

Πώς γεννήθηκε η επιθυμία σου για εκλαΐκευση; (podcast: El Racionalista Omnívoro)

Επειδή το βρίσκω διασκεδαστικό. Το να αφηγείσαι πράγματα είναι διασκεδαστικό· και το να προσπαθείς να τα εξηγήσεις με τρόπο που να γίνονται κατανοητά χωρίς να βαριέται κανείς, σε αναγκάζει να τα κατανοήσεις καλύτερα εσύ ο ίδιος. Έτσι μαθαίνεις πολύ περισσότερα. Είναι επίσης μια αφορμή για να διαβάζω θέματα που διαφορετικά ίσως να μην είχα διαβάσει.

Γιατί πιστεύεις ότι υπάρχει αυτή η ιδιαίτερη πολιτισμική συγγένεια ανάμεσα στα ελληνικά και τα ισπανικά; Είναι απλώς εντύπωση ή υπάρχει κάτι βαθύτερο που τα συνδέει;

Υπάρχουν κοινά χαρακτηριστικά, κυρίως στον ήχο και στην προφορά. Αλλά πάνω απ’ όλα υπάρχει το γεγονός ότι τον μεσογειακό πολιτισμό δεν τον επινόησαν οι Ρωμαίοι· υιοθέτησαν το πρότυπο από τους Έλληνες. Η σχέση είναι βαθύτερη απ’ όσο συνήθως λέγεται, γιατί τα ελληνικά έχουν δώσει στα ισπανικά ακόμη και λέξεις συγγένειας, όπως το «tío». Κι αυτό συμβαίνει μόνο όταν οι πολιτισμοί είναι στενά συνδεδεμένοι.

Πώς συμβαίνει αυτή η μετάβαση από τη γλωσσολογία στη λογοτεχνία; Είναι ένα άλμα ή δύο διαφορετικοί τρόποι εξερεύνησης του ίδιου μυστηρίου;

Όπως οι περισσότεροι που ξεκινούν φιλολογία, μπήκα στις σπουδές επειδή μου άρεσε η λογοτεχνία. Κατά τη διάρκεια των σπουδών, κάποιοι από εμάς ανακαλύψαμε ότι μας ενδιέφερε περισσότερο η γλώσσα — απλώς δεν το γνωρίζαμε, γιατί προηγουμένως μας τη δίδαξαν με λάθος τρόπο. Η σχέση ανάμεσα στις δύο επιστήμες είναι σαν τη σχέση ανάμεσα στην οφθαλμολογία και τον κινηματογράφο: η μία μελετά τους μηχανισμούς, η άλλη αξιοποιεί αυτούς τους μηχανισμούς για να δημιουργήσει κάτι νέο.

Συνέντευξη

Γαβριέλλα Δαυίδ